مالکیت فکری، معنوی و صنعتی در اختراع

اختراع و نوآوری‌ها قوانین مالکیت فکری متنوعی دارند. در این مطلب انواع مالکیت فکری، معنوی و صنعتی را برررسی می‌کنیم.

هر دقیقه، ایده‌های بسیاری به ذهن تک تک مردم کره زمین می‌رسد. با این حال تعداد زیادی از این افراد، ایده‌های خوب و عملی‌شان را رها می‌کنند. دلایل زیادی برای این کار وجود دارد. بعضی افراد احساس توانمندی لازم را ندارند و بعضی هم قصد دارند زمانی از کارشان بیرون بیایند و ایده‌شان را عملی کنند؛ اما از آنجایی که معمولاً این افراد به کسی اعتماد ندارند و هیچ وقت هم موقعیت خوبی برای بیرون آمدن از یک کار ثابت با حقوق مشخص پیش نمی‌آید، ایده ابتدایی اختراع درخشان‌شان به همان حالت اولیه باقی می‌ماند.

برای جلوگیری از چنین نگرانی‌هایی در تمام دنیا و البته ایران، قوانینی شکل گرفته‌اند که می‌تواند از ایده‌های افراد حمایت کند. در این مطلب قصد داریم تعریفی از حقوق فکری بدهیم و بعد انواع آن را مشخص کنیم. بعد از آن هم در مورد اصول ثبت اختراع صحبت می‌کنیم.

اگر شما هم در حیاط خلوت ذهن‌تان، چند تا ایده خیلی جذاب و حرفه‌ای زیر خاک مخفی کرده‌اید، این مطلب می‌تواند نگرانی شما را در مورد به سرقت رفتن ایده‌های‌تان از بین ببرد. 

حقوق فکری به چه معنا است؟

مالکیت معنوی یا حقوق فکری در مورد فعالیت‌های فکری هنرمندان، افراد خلاق و ایده‌پردازان است؛ قانونی که بر اساس آن، «حق بهره‌وری» افراد از آثاری که خلق می‌کنند، محفوظ است.

حقوق فکری یکی از پایه‌های رشد و توسعه فکری است. تصور کنید اگر فردی اختراع ارزشمندی انجام دهد اما از سود مالی آن بی‌بهره بماند. در این صورت، دیگر افراد تمایل خود برای مطالعه و تحقیق بیشتر را از دست می‌دهند.

این قانون موجب انگیزه بخشیدن به افراد خلاق و توانمند می‌شود. با توجه به همین قانون است که بسیاری از تکنولوژی‌ها اختراع شده، رشد کرده و در دسترس ما قرار گرفته است. اگر می‌خواهیم جامعه با سرعت زیادی در مسیر پیشرفت و ارتقای رفاه عمومی قرار بگیرد، نیاز به این است که از مخترعان و نتیجه کارشان، حمایت قدرتمندی صورت بگیرد.

حقوق فکری

با این کار افراد متوجه می‌شوند که وقت و هزینه‌ای که در این مسیر می‌گذارنند، دیده می‌شود و برگشت مالی دارد. به این ترتیب، رفته رفته سرمایه‌گذاری نیز در این بخش بیشتر می‌شود. نتیجه نهایی چنین روندی، رشد و ارتقای صنعت و نوآوری در بخش‌های مختلف است.

دولت‌ها با حمایت از قانون مالکیت می‌توانند موجب رشد اقتصادی شوند، شغل‌های متفاوتی به وجود بیاورند و از همه مهم‌تر به شکل‌گیری صنایع جدید کمک کنند و کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهند.

با توجه به قانون حقوق فکری، زمانی که فردی، اختراع جدیدی ثبت می‌کند یا یک نویسنده، داستانی می‌نویسد، روی ایده و اثر خود حق قانونی دارند. به این حق قانونی، «حق مالکیت فکری» نیز می‌گویند. به این ترتیب باید گفت، این فکر و ایده به عنوان اموال فکری در نظر گرفته می‌شوند و بر اساس قانون، حق بهره‌وری آن مربوط به فردی است که آن را خلق کرده است.

انواع مالکیت فکری

به طور کلی تمام ابداعات، تراوشات ذهنی، اختراعات، تألیف آثار ادبی و هنری، مواردی که در تجارت استفاده می‌وشند مانند انواع نماد، نام یا تصویرهای مختلف و هر آنچه از فکر و اندیشه انسان‌ها سرچشمه گرفته است، زیر مجموعه مالکیت فکری قرار می‌گیرد.

سازمان جهانی مالکیت فکری که با نام اختصاری WIPO شناخته می‌شود، مالکیت فکری را به دو دسته اصلی تقسیم می‌کند:

1- مالکیت صنعتی

انواع پتنت‌ها و ثبت اختراع، لوگو، آرم و علامت‌های تجاری در این بخش قرار می‌گیرند. همچنین طراحی‌های صنعتی و نشانه‌های جغرافی نیز به عنوان مالکیت صنعتی شناخته می‌شوند.

خود بخش مالکیت صنعتی به موارد زیر تقسیم‌بندی می‌شود:

• اختراع ثبت شده یا پتنت (Patent)

اختراع، محصول یا فرآیندی است که راه جدیدی برای روبرو شدن با یک مسأله یا مشکل ارائه می‌دهد.

• اختراعات کوچک (Utility Models)

این نوع اختراع، اختراعی که تمام ویژگی‌های ثبت اختراع را ندارد اما با این حال دارای کاربرد صنعتی است.

• طرح‌های صنعتی (Industrial Designs)

طرح‌های صنعتی شامل ویژگی‌های دو بعدی یا سه بعدی محصول است و نمایی از طرح را به نمایش می‌گذارد.

• نشانه‌های جغرافیایی (Geographical Indications)

نشانه‌های جغرافیایی به محصولاتی اشاره دارد که از منطقه جغرافیایی به خصوصی می‌آید و آن منطقه در کیفیت محصول تأثیر مستقیم دارد.

• علامت‌های تجاری-خدمات (Trade & Service Marks)

لوگو یا نشانه‌ای که نشان از شخص یا گروه خاصی دارد و فعالیت‌های مشخصی را انجام می‌دهند

• رازهای تجاری (Trade Secrets)

اطلاعات داخلی شرکت در مورد فرمول تولید محصول یا تاریخ توزیع آن که نمی‌خواهد دیگر رقیبان در مورد آن چیزی بدانند.

2- کپی رایت

کپی رایت یا حقوق مؤلف، در مورد انواع آثار ادبی مثل رمان، شعر یا نمایشنامه، فیلم و موسیقی استفاده می‌شود. قانون کپی رایت همچنین در مورد تمام آثار هنری از جمله انواع نقاشی، نقشه، عکس و مجسمه و البته طرح‌های معماری نیز صدق می‌کند.

جالب است بدانید اصطلاحی با عنوان Related Right وجود دارد که با عنوان «حقوق مرتبط با کپی رایت» شناخته می‌شود.

کپی رایت
حقوق مرتبط با کپی رایت

حقوق مرتبط با کپی رایت حقوقی هستند که موضوع مخصوص به خودشان را دارند و در بیشتر مواقع به حق کپی رایت مربوط هستند. به دلیل شباهت موضوع آن به قانون کپی رایت، آن را «حقوق مربوط با کپی رایت» یا «حقوق صرفاً مرتبط» نیز می‌نامند.

با توجه به اینكه این حقوق خیلی به قانون كپی رایت نزدیك است به آن «حقوق همسایه كپی رایت» نیز گفته می‌شود. بر اساس قانون کپی رایت و حقوق مرتبط، «حقوق مرتبط با کپی رایت» شامل موارد زیر است:

  • حق مجریان
  • حق تولیدکنندگان صوت
  • حق تهیه‌کنندگان فیلم
  • حق سازمان‌های پخش
  • حق ناشران از نسخه‌های خود
  • حق تولیدکنندگان پایگاه‌های داده

حالا که تعریفی از انواع مالکیت ارائه داده‌ایم، این پرسش به میان می‌آید که چگونه می‌توان از یک دارایی فکری محافظت کرد، از حقوق آن بهره‌وری کرد و حتی آن را به نام دیگران زد؟ در این بخش در مورد حقوق مالکیت فکری یا «Intellectual Property Rights-IPR» توضیح می‌دهیم.

حقوق مالکیت فکری

این قانون، حقوق مالکیت فکری را مانند هر نوع دیگری از مالکیت به رسمیت می‌شمارد. قانون حقوق مالکیت فکری از صاحب‌امتیاز ایده مانند افراد مخترع، مالک نشان تجاری، نویسنده یا شاعر و حتی مالک طرح صنعتی، حمایت می‌کند تا بتواند از منافع کار خود استفاده کند. این قانون با ثبت مالکیت فکری، مانع از سواستفاده‌های احتمالی افراد دیگر می‌شود.  

حقوق مالکیت فکری در سطح ملی

در سطح ملی یکی از قوانینی که می‌تواند از افراد مخترع حمایت کند، قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجارتی است که در سال 1386 مصوب شده است. آیین‌نامه اجرایی مربوط به آن نیز در سال 1387 به تأیید رسیده است.

البته پیش از این قانون، قانون ثبت علائم تجارتی و اختراعات در سال 1310 تصویب شده بود؛ اما با وجود تحولات و رشد تکنولوژی، این قانون دیگر نمی‌توانست موارد قانونی مورد نیاز جامعه را پوشش بدهد. به همین جهت قانون و آیین‌نامه اجرایی آن به روز شد.

مالکیت صنعتی

حقوق مالکیت فکری در سطح بین‌المللی

در سطح بین‌المللی، کنوانسیون‌های مختلفی برای حفاظت از حقوق مالکیت فکری افراد برگزار شده که از بین آن‌ها می‌توان موارد زیر را نام برد:

– کنوانسیون پاریس برای حفاظت از مالکیت صنعتی در سال ۱۸۸۳ میلادی

– کنوانسیون برن برای حفاظت از آثار ادبی و هنری در سال ۱۸۸۶ میلادی

– موافقت‌نامه مادرید برای محافظت از علامت‌ها و نشان‌های تجاری در سال ۱۸۹۱ میلادی

– موافقت‌نامه لاهه برای حفاظت از طراحی‌های صنعتی در سال ۱۹۲۵ میلادی

– موافقت‌نامه جنبه‌های تجاری حقوق مالکیت فکری «TRIPS»

اصول ثبت اختراع

ثبت اختراع در هر کشوری اصول متفاوتی دارد که با مراجعه به دفاتر ثبت اختراع می‌توانید از آنها باخبر شوید. ویژگی مثبت ثبت اختراع برای مخترع این است که قانون مانع از هر گونه بهره‌وری مالی دیگر افراد از آن اختراع می‌شود. با این حال فردی که می‌خواهد اختراعش را ثبت کند، باید جزییات اختراعش را فاش کند؛ به شکلی که یک فرد آگاه از آن رشته به راحتی و از روی جزییات گفته شده، بتواند همان اختراع را بازسازی کند.

ثبت اختراع با تمام دردسرهایش، مزایای زیادی دارد که برای مطالعه بیشتر، می‌توانید مطلب «گواهی ثبت اختراع و مزایای آن» را بخوانید. با این حال، به طور کلی ثبت هر اختراعی در دو بخش مکان و زمان محدودیت‌هایی دارد.

الف) مکان ثبت اختراع

قانون ثبت اختراع به این شکل است که وقتی اختراعی در کشوری ثبت می‌شود فقط در همان کشور تحت محافظت قانون قرار می‌گیرد. به عنوان مثال اگر کسی بخواهد اختراع خود را در چند کشور ثبت کند، باید از طریق دفترهای ثبت اختراع در همان کشورها اقدام کند. ثبت اختراع در ایران، توسط سایت «مرکز مالکیت معنوی» انجام می‌شود.

ب) زمان ثبت اختراع

متناسب با نوع ثبت و قوانین هر کشور، زمان بهره‌وردی از حقوق هر اختراعی بین 5 تا 20 سال است. قانون ثبت اختراع متعهد می‌شود در این بازه زمانی مانع از سواستفاده‌های احتمالی از اختراع افراد شود. برای مطالعه بیشتر در این باره می‌توانید مطلب ثبت اختراع – همه چیز درباره مراحل، قوانین و شرایط را بخوانید.

مالکیت

سخن پایانی

در این مطلب تعریفی از حقوق فکری و مالکیت فکری ارائه دادیم و انواع مالکیت فکری را بررسی کردیم. همچنین دو دسته مالکیت صنعتی و کپی رایت را مورد کندوکاو قرار دادیم. مالکیت فکری یکی از مواردی است که موجب رشد انسان مدرن شده است.

اگر قوانین مربوط به مالکیت فکری وجود نداشت، آثار کپی از روی کالاهای اصل در حدی سر به فلک می‌گذاشت که دیگر تشخیص کالای تقلبی از اصلی غیر ممکن می‌شد. از طرفی این قانون می‌تواند به مخترعان انگیزه بدهد برای رسیدن به منافع مالی، قدم‌های بزرگ‌تر و بیشتری بردارند؛ به این شکل جامعه و تمام افراد نیز از ویژگی‌های مثبت آن اختراع بهره‌مند می‌شوند.

در پایان مطلب از اصول ثبت اختراع گفتیم. اگر قصد دارید از مالکیت فکری بیشتر بدانید یا در مورد اصول ثبت اختراع اطلاعات کامل‌تری به دست بیاورید، پیشنهاد می‌کنیم بخش‌های مربوط به آن را بخوانید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *